Arab–Malay Manuscripts at the North Sumatra State Museum as Evidence of Arab–Malay Cultural Interaction from the Perspectives of Philology and Cultural Historiography

Fahrul Ulum Feriawan(1), Wahyu Wardana(2), Annisa Hasanah(3),


(1) Universitas Islam Negeri Sumatera Utara
(2) Universitas Islam Negeri Sumatera Utara
(3) Universitas Islam Negeri Sumatera Utara

Abstract


This study examines the presence of Malay manuscripts preserved at the North Sumatra State Museum as historical evidence of cultural interaction between Arabs and Malays. Written predominantly in Jawi script, these manuscripts contain religious, legal, literary, and social texts that demonstrate the influence of Arab-Islamic intellectual traditions in the Malay world. Employing a qualitative descriptive method, this research investigates the provenance of the collections, museum acquisition mechanisms, conservation practices, and institutional interpretations of their historiographical significance. The findings indicate that the manuscripts were largely acquired through inter-museum collaboration, particularly with the Aceh Museum, and are preserved using preventive conservation measures to mitigate material degradation. This article argues that Arab–Malay manuscripts constitute not merely literacy artifacts but key sources for reconstructing intellectual networks, Islamic transmission, and cross-cultural exchanges in Sumatra, thereby positioning this study within broader Malay manuscript scholarship and Islamic Nusantara historiography. The study highlights the strategic role of museums in sustaining cultural memory and advancing manuscript-based historical research.

Keywords


Arab–Malay interaction; cultural preservation; Jawi script; Malay manuscripts; North Sumatra State Museum

Full Text:

PDF

References


Alifia, M., & Trilaksana, A. (2022). Peranan Museum Mpu Tantular dalam melestarikan koleksi warisan budaya tahun 2004–2014. Avatara: Jurnal Pendidikan Sejarah, 12(3), 1–11. https://ejournal.unesa.ac.id/index.php/avatara/article/view/47296

Anwar, S. (2023). Melayu Islam dan Batak Kristen: Labelisasi keagamaan terhadap identitas kesukuan di Sumatera Timur pada awal abad ke-20. Warisan: Journal of History and Cultural Heritage, 3(3), 82–92. https://doi.org/10.34007/warisan.v3i3.1630

Aqila, A., & Mawaddah, S. (2025). Peranan ulama dalam pelestarian aksara Arab Melayu. Jurnal Integrasi Pengetahuan Disiplin, 6(3), 1–11. https://ijurnal.com/1/index.php/jipd/article/view/941

Ardhony, R. (2023). Filological study of Malay illuminated Qur’anic manuscript SU-AQ02/ICH in North Sumatra. Heritage of Nusantara: International Journal of Religious Literature and Heritage, 12(1), 89–110. https://doi.org/10.31291/hn.v12i1.3456

Barus, E. A., & Mawaddah, S. (2025). Sejarah tulisan Arab-Melayu: Warisan budaya dan identitas Islam di Nusantara. Socius: Jurnal Penelitian Ilmu-Ilmu Sosial, 2(12), 1–11. https://doi.org/10.5281/zenodo.15715947

Batubara, T., Asari, H., & Riza, F. (2020). Diaspora orang Arab di Kota Medan: Sejarah dan interaksi sosial komunitas Alawiyyin pada abad ke-20. MUKADIMAH: Jurnal Pendidikan, Sejarah, dan Ilmu-Ilmu Sosial, 4(2), 119–128. https://doi.org/10.30743/mkd.v4i2.2847

Batubara, T., Badrun, B., & Muhajir, A. (2022). Tradisi tepung tawar: Integrasi agama dan kebudayaan pada masyarakat Melayu di Sumatera Utara. Local History & Heritage, 2(1), 10–16. https://doi.org/10.57251/lhh.v2i1.288

Burhanudin, J. (2022). Kitab Jawi and Kitab Kuning: Intellectual traditions of Islam in Southeast Asia. Studia Islamika, 29(2), 291–327. https://doi.org/10.36712/sdi.v29i2.17832

Fitriani, N., & Herawati, H. (2024). Siti Maryam Salahuddin: Perannya dalam pelestarian manuskrip Kesultanan Bima (1984–2017 M). Thaqafiyyat: Jurnal Bahasa, Peradaban dan Informasi Islam, 94–106. https://doi.org/10.14421/thaq.2022.22106

Gusteza, R. T., Saputra, R., Johendra, I., & Kurnia, A. (2023). Pemetaan naskah Melayu dan Incung Kerinci di Museum Siginjai. Malay Studies: History, Culture and Civilization, 2(2), 11–19. https://e-journal.lp2m.uinjambi.ac.id/ojp/index.php/malay/article/view/2369

Hamzah, A. H., Marinsah, S. A., Ramli, I., Ramlie, H. A., & Noh, N. C. (2024). Semakan semula manuskrip Arab-Melayu koleksi Perpustakaan Negara Malaysia. BITARA International Journal of Civilizational Studies and Human Sciences, 7(4), 49–71. https://bitarajournal.com/index.php/bitarajournal/article/view/562

Kahal, S. M., Affandi, R., Rahim, A., Opir, H., Yahaya, A. M., Mahaiyadin, M. H., & Abdullah, W. Y. (2023). Muzium dan prinsip wasatiyyah di Tanah Melayu. Jurnal Melayu Sedunia, 6(1), 26–43. https://doi.org/10.22452/melayusedunia.vol6no1.3

Khadjah, U. L. S., Perdana, F., Sarasvathi, D. G. D. R. K., & Winoto, Y. (2021). Proses digitalisasi naskah kuno sebagai pelestarian informasi di Museum Bandar Cimanuk Indramayu. Pustaka Karya: Jurnal Ilmiah Ilmu Perpustakaan dan Informasi, 9(1), 49. https://doi.org/10.18592/pk.v9i1.5167

Mahdi, S. (2018). Pelestarian naskah-naskah kuno di Museum Prabu Geusan Ulun Sumedang. Jurnal Pengabdian Kepada Masyarakat, 2(2), 129–133. https://jurnal.unpad.ac.id/pkm/article/view/16559

Munawarah, R., & Mawaddah, S. (2025). Peran aksara Arab Melayu dalam pelestarian. Abdurrauf Science and Society, 1(4), 527–533. https://doi.org/10.70742/ASOC.V1I4.300

Murbarani, F., Naldo, J., & Purwaningtyas, F. (2024). Peran Museum Daerah Deli Serdang dalam melestarikan peninggalan Kesultanan Serdang. MUKADIMAH: Jurnal Pendidikan, Sejarah, dan Ilmu-Ilmu Sosial, 8(1), 103–112. https://doi.org/10.30743/mkd.v8i1.8465

Nasution, M. J., Siregar, Y. D., & Yasmin, N. (2024). Preservation of an ancient manuscript collection in the Al-Qur’an History Museum of North Sumatra. Santhet (Jurnal Sejarah Pendidikan dan Humaniora), 8(1), 475–481. https://doi.org/10.36526/santhet.v8i1.3398

Nasution, N. R. (2023). Sejarah atau asal usul mushaf Al-Qur’an di Sumatera Utara. Mimbar Kampus: Jurnal Pendidikan dan Agama Islam, 22(1), 220–234. https://doi.org/10.47467/mk.v22i1.2556

Nofrizal, N. (2020). Pelestarian manuskrip kuno Melayu Nusantara perspektif industri. Al-Adyan: Jurnal Studi Lintas Agama, 15(2), 163–194. https://doi.org/10.24042/ajsla.v15i2.6110

Nugraha, H. C., & Laugu, N. (2021). Pelestarian naskah kuno dalam upaya menjaga warisan budaya bangsa. Lentera Pustaka, 7(1), 105–120. https://doi.org/10.14710/lenpust.v7i1.37694

Rachman, A., Yochanan, E., & Samanlangi, A. I. (2024). Metode penelitian kuantitatif, kualitatif, dan R&D. CV Saba Jaya Publisher.

Ridhollah, M. A., Kalsum, N. U., & Khudin, S. (2021). Naskah Ulu: Obat-obatan tradisional dalam naskah Kaghas. Tanjak: Sejarah dan Peradaban Islam, 1(3), 70–90. https://doi.org/10.19109/tanjak.v1i3.9704

Riswandi, A. R., Chandra, A. F., & Wilaela. (2025). Mushaf Al-Qur’an kuno koleksi Museum Sultan Sulaiman Badrul Alamsyah. Journal Hub for Humanities and Social Science, 2(2), 158–178. https://doi.org/10.63847/pa2m0q50

Rizkia, I., & Mawaddah, S. (2025). Sejarah dan perkembangan baca tulis Arab Melayu di Nusantara. Abdurrauf Science and Society, 1(4), 784–793. https://doi.org/10.70742/ASOC.V1I4.299

Sulistiyo, A., Hadi, S., & Prasetyo, A. (2023). Jawi manuscripts and Islamic knowledge transmission. Journal of Islamic Manuscript Studies, 6(1), 45–67. https://doi.org/10.1163/26660340-06010003

Taqiyyah, N. El, & Mawaddah, S. (2025). Sejarah penulisan aksara Arab Melayu dalam tradisi tulis dan budaya lokal. Bayt Al Hikmah: Jurnal Pendidikan dan Pengembangan Masyarakat Islam, 1(2), 308–317. https://doi.org/10.54065/BAYTAL-HIKMAH.412

Turka, N., & Mawaddah, S. (2025). Mengenal aksara Arab Melayu: Sejarah dan perkembangannya. JUTEQ: Jurnal Teologi & Tafsir, 2(6), 1224–1234. https://languar.net/index.php/JUTEQ/article/view/282

Wijaya, I. P., Hakim, L., & Riza, Y. (2025). Hubungan Kerinci–Indrapura: Tinjauan terhadap naskah Arab Melayu Dusun Sungai Liuk. Al-Makhthutah: Jurnal Manuskrip dan Kajian Keislaman, 1(1), 1–11. https://jurnal.komunitassuluah.or.id/index.php/jb/article/view/5

Wijayanti, A. R., Wibowo, B. R., Priadi, D. R., Putri, F. A., Fathamy, F. A., Kautsari, M. A., Yosnadi, N. S., & Khaleeda, V. N. (2025). Implementasi preservasi dan konservasi naskah kuno di Perpustakaan Nasional. Brand Communication, 4(2), 141–152. http://jurnalprisanicendekia.com/index.php/jbc/article/view/395

Yusuf, M., Ibrahim, N., & Kurniawati. (2018). Pemanfaatan museum sebagai sumber belajar dalam pembelajaran sejarah. Visipena Journal, 9(2), 215–235. https://doi.org/10.46244/visipena.v9i2.455




DOI: https://doi.org/10.34007/warisan.v6i3.2999

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Fahrul Ulum Feriawan, Wahyu Wardana, Annisa Hasanah

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Warisan: Journal of History and Cultural Heritage
Published by Mahesa Research Center
E-mail: warisan.journal@gmail.com

This work is licensed under CC BY 4.0